مجادله بر سر دوسالانه کاریکاتور تهران اکنون با توضیحات و انتقادات دو تن از سرشناسترین کاریکاتوریستهای ایرانی یعنی توکا نیستانی و بزرگمهر حسینپور نه فقط وارد فاز تازهای شدهاست بلکه تفاوت عمیق دو نوع نگاه در جامعه هنری ایران به جشنوارههای دولتی را نمایان ساخته است.
دو ماه پس از دهمین انتخابات ریاست جمهوری و اعتراضات پس از آن زمزمههایی مبنی بر تحریم نهمین دوسالانهی کاریکاتور تهران شنیده شد. زمزمهای که با صدور بیانیهی کاریکاتوریستها رنگ واقعیت به خود گرفت و امضاء 176 کاریکاتوریست سرشناس کشور از جمله احمد عربانی، احمد عبداللهینیا، بزرگمهر حسینپور، افشین سبوکی، هادی حیدری، مانا نیستانی و... موضوع برگزاری این جشنواره را با چالش جدی روبرو کرد. به طوری که عرصهی رسانهها بخصوص وبلاگها و سایتها پر شد از یادداشتهای مخالفان و موافقان تحریم.
تحریمکنندگان در بیانیه خود علت تحریم را وقایع پس از انتخابات و بیمهری نسبت به مردمی ذکر کردند که مخاطب آثار آنها هستند و این روزها لبخند نمیزنند. در بخشی از این بیانیه آمده است: « ما کاریکاتوریستها همواره تلاش کردهایم با آثارمان مردم افسرده از انبوه فشار و رنج را بخندانیم؛ اما چگونه میتوان کشته شدن برادران و خواهران بیگناهمان را دید و باز هم خندید و خنداند؟»
اما «مسعود شجاعی طباطبایی» دبیر جشنواره پس از نشست تعدادی از مخالفان و موافقان تحریم در گفتگویی اعلام کرد: این موضوع از شکل صنفی و هنری خود خارج شده و به یک اتفاق سیاسی تبدیل شده است که متأسفانه بازتابهایی را نیز در سطح جهان به همراه داشته است.» او در ادامه گفت: کاریکاتور شاخههای مختلفی دارد که تنها یک شاخه از آن طنز سفید و مفرح است. مگر نمیتوان با نگاه انتقادی به طرح مسائل و موضوعات مطروحه در این دوسالانه پرداخت؟ آیا اکتفا به این نکته که کاریکاتور خندهدار است، سبب محدود کردن این زبان گسترده بینالمللی نمیشود؟!
در مقابل چهرههای نامدار تحریمکننده، کاریکاتوریستهایی هم بودند که از تحریم حمایت نکردند. «توکا نیستانی» در سویهی مقابل برادرش «مانا» ایستاد و در وبلاگش نوشت: «...بر سر روش کار با امضاکنندگان بیانیه موافق نیستم. به اعتقاد من تحریم دوسالانه تنها کاری نبود که میتوانستیم برای ابراز همدردی انجام بدهیم. میشد بجای تحریم دوسالانه، آنرا برای چند ماه به تعویق انداخت و به نشان اعتراضی نمادین موضوع مناسبی برای آن پیشنهاد کرد و از همه خواست که با امضای بیانیه موضوع جدید را تأئید کنند.»
این جدال و اعلام عدم مشارکت 176 کاریکاتوریست ایرانی در رسانههای بینالمللی هم بازتاب گستردهای یافت.
اما سرانجام پس از سه ماه و کش و قوسهای فراوان «نهمین دوسالانهی بینالمللی کاریکاتور تهران» با تحریم 176 کاریکاتوریست ایرانی برگزار شد. این در حالی بود که دبیر جشنواره از رشد کمی و کیفی جشنواره سخن به میان آورد و اعلام کرد: تعداد آثار دریافتی 15 درصد نسبت به دورهی پیشین رشد داشته و از 500 اثر به 750 اثر رسیده است.
در مقابل عدم شرکت کاریکاتوریستهای ایرانی در جشنوارهی تهران اعلام شد: کاریکاتوریستهای 91 کشور در دوسالانه حضور دارند.
توکا نیستانی نه تنها مخالف تحریم بود، بلکه از هیات داوران جشنواره هم سر در آورد. او در یاداشت دیگری کوشید به دو سوال پاسخ دهد و تحریم را بیاثر جلوه دهد. او در وبلاگش نوشت: « اگر میخواهید بدانید که چرا دوسالانهای که تحریم کرده بودید برگزار شد باید سالهایی را به یاد بیاورید که خودتان به رشد بادکنکی این دوسالانه کمک میکردید. یکی از معایب زندگی در پایتخت کاریکاتور جهان همین تعداد زیاد کاریکاتوریستهای آن است که سازماندهی یک تحریم صد در صدی را غیرممکن میکند. به همین علت دوسالانهی نهم توانست علیرغم غیاب نیمی از کاریکاتوریستها با همان نیمهی باقی مانده برگزار شود.»
او علت پذیرفتن داوری جشنواره را «تبلیغ بد دوستان تحریم کننده و فشاری که غیرمستقیم و از طریق اظهارنظر خوانندگانشان به مخالفان تحریم منتقل میکردند» ذکر کرد و گفت: «علت دیگر تنهایی غمانگیز مسعود شجاعی بود که حتی بعد از پیروزی تحریم کنندگان و تقلیل آمار شرکت کنندگان در دوسالانه یک لحظه او را به حال خود رها نکردند و چون زورشان به کس دیگر نمیرسد ناجوانمردانه به او حمله میکنند.»
و در پایان یادداشتی در وبلاگش سطح کیفی نهمین دوسالانه را همانند دورههای پیشین ذکر کرد: «جای هیچکس خالی نبود. دیوار تالارها پر بود و کارها مثل همیشه، نه بهتر از دورههای قبل و نه بدتر»
اما بزرگمهر حسینپور کاریکاتوریست و انیماتور سرشناس بلافاصله با انتشار یادداشتی در سایت «پرشین کارتون» (ارگان تحریمیها) درصدد پاسخگویی به اظهارات او برآمد و با نقل خاطرهای از اعتراض نیستانی به آنچه که او «توهین به هنرمندان و نویسنگان کشور در سریال مرد هزار چهره میدانست» نوشته است: «خرداد ماه امسال به مردم توهین شد. نه به یک هنرمند... که به دهها هنرمند و به صدها انسان توهین شد.چه کسانی به زندان رفتند و چه ماجراهایی که به وجود نیامد. دوست مقدس ما فراموش کرد که چه نوشتاری و چه تصویری داد اعتراضش را گشوده کند. زبان در کام گرفت و قلم در جایی پرت کرد و انگشت نگارشش که در مواقع توهین معمولا خوب کلیدهای کیبورد را پیدا میکنند، باز ایستادند. شاید آن دفعه فریاد از دست دادن فرهنگ و توهین و اهانت به وجهه ی هنرمند پز روشنفکری میافزود و البته طبع مصلحتطلبی ایشان سکوت کردن را واجب میکرد.»
حسینپور در این یادداشت از نیستانی خواست آرامش خود را حفظ کند: «گویا گفتگوی درونی ایشان آنقدر بالا گرفته که خود با خود بحث میکند، مناظره و جدل و مباحثه مینماید و نهایتا آن را منتشر نیز میکند!»
گویا پایان جشنواره فصل تازهای از جدالهای مخالفان و موافقان تحریم دوسالانه را گشوده است. شاید این جدال نشانهای از نوعی شکاف اجتماعی است یا نشانهای مثبت از فضای چالشی و نقادانه.
در هر صورت ادامهای این گفتگوها یا به ترمیم شکاف کمک خواهد کرد یا به عمق یافتن نقدها در جامعهای که هنوز با آن خو نگرفته است.
آی طنز میکوشد با انعکاس نظرهای مخالفان و موافقان تحریم زمینهی قضاوت مقطعی و تاریخی را دربارهی این رویداد فراهم کند. از این رو آماده است با توجه به تعداد پرشمار بازدیدکنندگان سایت به انعکاس نظرهای طرفین این گفتگو اقدام کند. شما حق را به کدام یک از جناحهای کاریکاتوری کشور میدهید؟ بزرگمهر حسینپور یا توکا نیستانی؟ لطفا کامنت بگذارید و در بحث شرکت کنید.